موسسه انتشارات بین المللی چتر اندیشه مجله پژوهش و مطالعات علوم اسلامی 2676-5780 7 78 2026 01 18 تحلیل اقتصادی نقش وقف در توسعه زیرساخت‌های آموزش عالی 41 53 10.22051/jera.2021.31891.2698 FA علیرضا گروه اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تبریز، ایران 2025 07 28 وقف یکی از نهادهای ریشه‌دار در فقه اسلامی و تمدن مسلمانان است که در طول تاریخ، نقش مهمی در تأمین مالی خدمات عمومی، به‌ویژه آموزش، پژوهش، بهداشت، رفاه اجتماعی و امور فرهنگی ایفا کرده است. در شرایط معاصر که آموزش عالی با افزایش هزینه‌های سرمایه‌ای، نیاز روزافزون به تجهیزات فناورانه، توسعه فضاهای آموزشی و پژوهشی، محدودیت بودجه‌های عمومی و فشارهای ناشی از وابستگی به شهریه مواجه است، بازخوانی ظرفیت‌های اقتصادی وقف اهمیت ویژه‌ای دارد. هدف این مقاله، تحلیل اقتصادی نقش وقف در توسعه زیرساخت‌های آموزش عالی با تکیه بر مبانی فقه اسلامی، تجربه تاریخی تمدن اسلامی و ادبیات جدید اقتصاد آموزش عالی است. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر بررسی منابع کتابخانه‌ای داخلی و خارجی است. یافته‌های تحلیلی نشان می‌دهد که وقف می‌تواند از طریق ایجاد جریان درآمدی پایدار، کاهش وابستگی دانشگاه‌ها به بودجه‌های ناپایدار، حمایت از سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت، تأمین مالی فضاهای آموزشی و پژوهشی، تجهیز آزمایشگاه‌ها، توسعه کتابخانه‌ها، خوابگاه‌ها، مراکز فناوری و حمایت از دانشجویان کم‌برخوردار، نقشی مؤثر در توسعه زیرساخت‌های آموزش عالی ایفا کند. با این حال، تحقق این ظرفیت مستلزم اصلاح نظام حکمرانی موقوفات، شفافیت مالی، مدیریت حرفه‌ای دارایی‌های وقفی، طراحی صندوق‌های وقفی دانشگاهی، اعتمادسازی اجتماعی و ایجاد پیوند نهادی میان دانشگاه‌ها، واقفان و نهادهای متولی وقف است. مقاله نتیجه می‌گیرد که وقف، در صورت بازطراحی نهادی و بهره‌گیری از ابزارهای نوین مالی اسلامی، می‌تواند یکی از پایه‌های مکمل و پایدار تأمین مالی آموزش عالی در کشورهای اسلامی و به‌ویژه ایران باشد. /downloadfilepdf/21745