پرسش از ماهیت و چیستی «آزادی اراده»، از دیرینه‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین چالش‌های بنیادین در تاریخ اندیشه بشری به شمار می‌رود؛ پرسشی که از ساحتِ انتزاعیِ الهیات و مباحث کلامی آغاز شده و با پیوندی ناگسستنی، به زیربنای عملیِ نظام‌های حقوقی و ساختارهای کیفری ختم می‌شود. این پژوهش با اتخاذ رویکردی میان‌رشته‌ای، به واکاوی و تحلیل انتقادی تقابل میان مکاتب کلامی کلاسیک و مدرن، یعنی مکاتب «جبر»، «اختیار» و «امر بین»، و نسبت آن‌ها با مفهوم تکوین‌یابه‌ی «اراده آزاد» می‌پردازد. در بخش نخست، مقاله با تمرکز بر پارادایم‌های کلامی، چالش‌های ناشی از رابطه میان «علم مطلق الهی»، «قدرت فاعلی خداوند» و «اراده انسانی» را مورد بررسی قرار می‌دهد تا مشخص شود چگونه تبیین‌های این مکاتب، مرز میان کنش‌های ارادی و کنش‌های جبری را ترسیم می‌کنند. در بخش دوم، با انتقال از ساحت کلام به ساحت حقوق، پژوهش به تحلیل این مسئله می‌پردازد که چگونگیِ این تبیین‌های کلامی، مستقیماً بر مفاهیم بنیادین «مسئولیت‌پذیری کیفری»، «قصد مجرمانه» و «تقصیر» در نظام‌های حقوقی سنتی و مدرن اثرگذار است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که بروز یک گسست معرفتی میان کلام و حقوق زمانی رخ می‌دهد که جبرگرایی در کلام به صورت مطلق پذیرفته شود؛ چرا که انکار آزادی اراده، به شکلی منطقی منجر به فروپاشی رکن «تقصیر» و در نتیجه بی‌معنا شدن مفهوم «مجازات» و «عدالت کیفری» می‌گردد. در مقابل، پژوهش اثبات می‌کند که پذیرش نوعی از اراده‌ی نسبی و آگاهانه، تنها زیربنای کارآمد برای پی‌ریزی نظام‌های کیفری مبتنی بر «نظریه استحقاق» است. در نهایت، این مقاله پیشنهاد می‌دهد که برای دستیابی به یک نظام حقوقی عادلانه، باید میان واقعیت‌های جبرگرایانه (اجتماعی و زیستی) و ضرورت‌های اخلاقیِ مسئولیت‌پذیری، تعادلی کلامی-حقوقی برقرار کرد.

آزادی اراده مکاتب کلامی جبرگرایی اختیار مسئولیت کیفری تقصیر نظریه استحقاق.