نسبت انسان و طبیعت در روزگار معاصر، به‌ویژه در پرتو بحران‌های زیست‌محیطی، از سطح یک مسئله علمی یا فناورانه فراتر رفته و به مسئله‌ای هستی‌شناختی، اخلاقی و تمدنی تبدیل شده است. یکی از علل بنیادین بحران محیط زیست، غلبه نگرش ابزاری و تصرف‌محور به طبیعت است؛ نگرشی که در آن، جهان طبیعی به مجموعه‌ای از منابع خام برای مصرف انسان تقلیل می‌یابد. در برابر این تلقی، سنت‌های عرفانی و دینی، به‌ویژه در بستر عرفان اسلامی و ادیان الهی، تصویری قدسی، معنادار و رابطه‌مند از طبیعت عرضه می‌کنند؛ تصویری که در آن، انسان نه مالک مطلق و نه بیگانه با عالم، بلکه جزئی از شبکه آفرینش، خلیفه مسئول و مخاطب تکلیف اخلاقی در برابر جهان است. هدف پژوهش حاضر، تبیین تفسیر عرفانی از نسبت انسان و طبیعت و ارائه الگویی نظری-کاربردی برای زندگی پایدار بر مبنای این تفسیر است. این پژوهش از نوع بنیادی و با روش کیفی، مبتنی بر تحلیل اسنادی، تحلیل مفهومی و تفسیر تطبیقی انجام شده است. داده‌های پژوهش از متون عرفانی، تفسیری، دینی و نیز آثار جدید در حوزه اخلاق محیط زیست، توسعه پایدار و بوم‌معنویت گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در تفسیر عرفانی، طبیعت دارای مراتب معنا، تجلی‌گاه اسماء الهی، آینه حقیقت و عرصه سلوک و شهود است. در این چارچوب، انسانِ کامل یا سالک آگاه، به جای سلطه بر طبیعت، با آن رابطه‌ای مبتنی بر حرمت، شفقت، مسئولیت، اعتدال، همزیستی و مراقبت برقرار می‌کند. بر اساس نتایج، الگویی برای زندگی پایدار استخراج شد که بر مؤلفه‌هایی چون قدسی‌دیدن طبیعت، خودمهاری در مصرف، عدالت بین‌نسلی، پرهیز از اسراف، مسئولیت اخلاقی، زیست متواضعانه، پیوند معنویت و کنش زیست‌محیطی، و بازتعریف پیشرفت بر مبنای توازن میان نیازهای مادی و تعالی روحی استوار است. این الگو می‌تواند در سطوح فردی، آموزشی، فرهنگی و سیاست‌گذاری زیست‌محیطی به‌عنوان چارچوبی بومی و معناگرا مورد استفاده قرار گیرد.

تفسیر عرفانی نسبت انسان و طبیعت زندگی پایدار الگوی پایداری عرفان و ادیان.